زردی نوزاد یکی از مشکلات شایع در روزهای ابتدایی تولد است و تقریباً حدود ۶۰ درصد از نوزادان ترم و ۸۰ درصد نوزادان نارس درجاتی از زردی را تجربه میکنند. این تغییر رنگ زرد در پوست و سفیدی چشمها معمولاً به دلیل افزایش سطح مادهای به نام بیلیروبین در خون رخ میدهد. در بیشتر موارد زردی بیخطر است و با گذر زمان کاهش مییابد، اما در برخی نوزادان اگر درمان و ارزیابی بهموقع انجام نشود، ممکن است موجب آسیبهای عصبی جدی شود.
در این مقاله به نکات کلیدی درباره ارزیابی زردی نوزاد، عوامل تأثیرگذار، روشهای تشخیص و درمان خانگی و پزشکی خواهیم پرداخت تا والدین بتوانند با اطمینان تصمیم بگیرند.
ارزیابی زردی نوزاد
۱. تعریف زردی
زردی (Jaundice) حالتی است که در آن پوست و چشم نوزاد رنگ زرد به خود میگیرد. این تغییر رنگ ناشی از تجمع بیلیروبین غیرمستقیم در خون است — مادهای که در اثر تجزیه گلبولهای قرمز تولید میشود.
۲. روشهای ارزیابی اولیه در منزل
والدین میتوانند با مشاهده چهره نوزاد، بهویژه در روشنایی طبیعی، وجود رنگ زرد در پوست را بررسی کنند. اگر زردی فقط در صورت دیده شود معمولاً سطح بیلیروبین پایین است، اما اگر تا سینه، شکم و پاها گسترش یابد، نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
روش ساده:
- فشار آرام انگشت بر روی پیشانی یا سینه نوزاد به مدت چند ثانیه: اگر پوست زیر انگشت زرد شود، احتمال زردی وجود دارد.
۳. تشخیص دقیق در مراکز درمانی
پزشکان از دو روش برای ارزیابی دقیق استفاده میکنند:
- تست پوستی (بیلیروبینومتر): بدون نمونهگیری خون، سطح تقریبی بیلیروبین را مشخص میکند.
- آزمایش خون: دقیقترین روش تشخیص؛ میزان بیلیروبین مستقیم و غیرمستقیم را اندازهگیری میکند.
علل زردی نوزاد
- زردی فیزیولوژیک (طبیعی): شایعترین نوع، که معمولاً بین روز دوم تا پنجم زندگی بروز میکند.
- ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد (Rh یا ABO): میتواند منجر به تخریب گلبولهای قرمز شود.
- زردی ناشی از شیر مادر: در برخی موارد ترکیبات شیر مادر باعث افزایش بیلیروبین میشود.
- زردی پاتولوژیک (غیرطبیعی): زودتر از ۲۴ ساعت بعد از تولد یا بیش از دو هفته ادامه دارد؛ این نوع نیاز به بررسی فوری دارد.
- عفونی بودن خون نوزاد (سپسیس)، کمکاری تیروئید یا مشکلات کبدی نیز از علل نادر اما جدی هستند.
تشخیص افتراقی زردی
پزشک علاوه بر اندازهگیری سطح بیلیروبین، به موارد زیر توجه دارد:
- سن دقیق نوزاد
- وزن هنگام تولد
- سابقه خانوادگی زردی شدید
- نوع تغذیه (شیر مادر یا شیر خشک)
- رنگ ادرار یا مدفوع (ادرار تیره و مدفوع کمرنگ میتواند نشانه مشکل کبدی باشد)
درمان زردی نوزاد
۱. درمان با دستگاه فتوتراپی
فتوتراپی (نوردرمانی) مؤثرترین روش برای کاهش سطح بیلیروبین است. نوزاد در معرض نور آبی مخصوص قرار میگیرد که باعث تجزیه بیلیروبین در پوست میشود تا از بدن دفع شود.
✔ مزایا:
- بدون درد و غیرتهاجمی
- کاهش سریع زردی
- قابل انجام در بیمارستان یا در خانه با دستگاههای خانگی استاندارد
⚠ باید توجه داشت که دستگاه فتوتراپی باید دارای مجوز وزارت بهداشت باشد و شدت نور طبق استاندارد تنظیم شود.
۲. درمان دارویی
در موارد خاص پزشک ممکن است از داروهایی مانند فنوباربیتال برای افزایش دفع بیلیروبین استفاده کند، اما بدون تجویز پزشک به هیچ عنوان نباید مصرف گردد.
۳. تعویض خون (در موارد شدید)
در نوزادانی که بیلیروبین بسیار زیاد است یا ناسازگاری گروه خونی دارند، تعویض خون انجام میشود تا گلبولهای ناسالم از بدن خارج شوند.
درمان زردی نوزاد در منزل
با نظارت پزشک، استفاده از دستگاه زردی شکن خانگی کاملاً ایمن است. شرکتهایی مانند زردی شکن ارسام دستگاههای فتوتراپی خانگی را با استاندارد بیمارستانی ارائه میکنند تا خانواده بتوانند درمان را در منزل انجام دهند.
نکات مهم در استفاده خانگی:
- نوزاد باید فقط با پوشک زیر نور قرار گیرد.
- چشم نوزاد با محافظ مخصوص پوشانده شود.
- تغذیه مرتب با شیر مادر ادامه یابد.
- هر ۳ تا ۴ ساعت دمای بدن و علائم بررسی شود.
موارد نیاز به مراجعه فوری پزشک
- زردی تا کف پا یا کف دست رسید.
- نوزاد بیحوصله یا خوابآلود غیرطبیعی است.
- شیر خوردن کاهش یافته است.
- بیلیروبین بالاتر از حد مجاز سن نوزاد است.
- زردی پس از دو هفته هنوز ادامه دارد.
نقش تغذیه در کاهش زردی
شیر مادر بهترین راه برای دفع بیلیروبین از بدن نوزاد است زیرا باعث حرکت رودهها و دفع مدفوع حاوی بیلیروبین میشود.
والدین باید اطمینان حاصل کنند که نوزاد در طول شبانهروز به اندازه کافی شیر دریافت میکند.
سوالات متداول
۱. آیا زردی نوزاد خطرناک است؟
در اغلب موارد خیر. زردی فیزیولوژیک طبیعی است، اما زردی شدید یا طولانیمدت باید بررسی و درمان شود.
۲. آیا نور خورشید برای زردی نوزاد مفید است؟
نور طبیعی خورشید به تنهایی برای درمان کافی نیست و ممکن است برای پوست نوزاد آسیبزا باشد. فقط فتوتراپی با نور کنترلشده مؤثر است.
۳. آیا دستگاه زردی شکن خانگی ایمن است؟
بله، اگر از شرکت معتبر با تأییدیه وزارت بهداشت تهیه شود و زیر نظر پزشک استفاده گردد، کاملاً ایمن است.
۴. آیا زردی شیر مادری باید باعث قطع شیر شود؟
خیر. در بیشتر موارد ادامه تغذیه با شیر مادر ضروری و مفید است.
۵. زردی نوزاد چقدر طول میکشد؟
در زردی فیزیولوژیک معمولاً بین ۷ تا ۱۰ روز کاهش مییابد. در زردی شیر مادری ممکن است تا سه هفته ادامه داشته باشد.
جمعبندی نهایی
زردی نوزاد پدیدهای شایع ولی قابل درمان است. کلید اصلی، تشخیص بهموقع و پیگیری دقیق میباشد. فتوتراپی با دستگاههای استاندارد یا نظارت بیمارستانی بیشترین اثر را دارد و در بسیاری موارد قابل انجام در منزل است. والدین باید از رفتار و علائم نوزاد بهدقت آگاه باشند و در صورت تداوم یا تشدید علائم، به پزشک مراجعه کنند.
تیم درمانی و پشتیبانی زردی شکن ارسام آماده راهنمایی خانوادهها در انتخاب دستگاه مناسب و نحوه استفاده امن در منزل میباشد.
